Doğu Anadolu’nun Halk Oyunları: Bir Anın İçinde
Kayseri’de, kalabalık bir apartmanın en üst katında yalnızım. Dışarıda yağmur yağıyor, camdan bakınca sanki dünya yavaşlıyor. İnsanın içi sıkıldıkça, geçmişin sıcak hatıralarına sarılması normaldir, değil mi? Gözlerim, yıllar önce Doğu Anadolu’da bir köyde geçen bir yazı hatırlamama engel olamıyor. O yaz, hayatımda gördüğüm en renkli, en anlamlı anlardan biriydi. Ve o anın içinde, Doğu Anadolu’nun halk oyunları vardı. Belki de bu yüzden, hâlâ her hatırladığımda kalbim hızla çarpar.
O İlk Adımlar
İlk kez, Erzurum’a bir arkadaşımın düğününe davet edilmişti. Genelde düğünleri hep televizyonlardan, sosyal medyadan izleyip geçerdim. Ama o gün, bir şeyler değişmişti. Aslında sadece arkadaşımın düğünü değil, o coğrafyanın derinliklerinde kaybolmuş kültürlere olan ilgim de kabarmıştı. Erzurum’un dağlarında rüzgarın bile hikâye anlattığı bir öğleden sonra, sokakta çalgılar duyulmaya başladığında, bu çok eski geleneklerden birinin parçası olacağımı hissetmiştim.
Halay başlıyor. Hani şu, hepimizin birkaç kez gördüğü, sevdiği ama hiçbir zaman tam anlamıyla içine girmediği o oyun. Etrafımdaki insanlar, el birliğiyle birbirlerine bağlanarak, ayaklarını aynı ritme göre, aynı hızda, aynı tutkuyla yere vuruyorlar. Kollarımdan biri tuttu, diğerini ise bir yabancı. İlk başta garip gelmişti. Hani o “birinin seninle bu kadar yakın olmasına” alışmak zor olur ya… Ama bir süre sonra, o yabancı gülerek bana “Bu oyun senin de olacak” dediğinde, bir şeylerin değiştiğini hissettim. Bu sadece bir oyun değilmiş. İnsanları bir araya getiren, onları birbirlerine bağlayan bir gelenekmiş.
Halay’ın Ardındaki Hikâye
Sadece halay mı? Hayır. Halay gibi, Erzurum’un kendine has ve köklü halk oyunları var. Ama bir şey var ki, o an ne olursa olsun, şeyh küpesi diye bilinen, düğünlerde ve özel günlerde dans edilen o yerel oyun, beni bambaşka bir dünyaya götürmüştü. Göbekli kıyafetleriyle kadınlar, inançlarını ve kültürlerini ellerindeki zilleriyle titreterek anlatıyordu. Erkekler de zarif ama güçlü hareketlerle ritme ayak uyduruyorlardı.
Halay’ı anlamak için belki de yıllarca gözlem yapman gerekirdi, ama o gün, o an, içimden gelen bir hisle ritmi aldım. Yavaşça, terimi silerek, ellerimi birbirine kenetledim. İnsanların gözlerindeki parıltıyı, yüzlerindeki o saf mutluluğu hissettim. Her adımda, her dönüşte, bir parça daha onların dünyasında kayboluyordum. Ne kadar boş, ne kadar da dar bir dünya yaşadığımı fark ettim. Bir müzik, bir dans, ve aniden her şey farklı oluyordu.
Birbirine Bağlayan Melodi
Halk oyunları, sadece bir eğlence değilmiş meğerse. Yavaş yavaş Doğu Anadolu’nun halk oyunları üzerine düşündüm. Bunu sadece bir dans olarak görmek ne kadar dar bir bakış açısıymış. O anları yaşarken, her bir oyunun bir anlamı olduğunu fark ettim. Bu oyunlar, geçmişten bugüne taşınan birer kültür hazinesiymiş. Erzurum’un halayları, Van’ın çeyrek oynama hareketleri, Ağrı’nın ve Bitlis’in yedinci halayı hepsi birbirini takip eden nesillerin izlerini taşıyor, bir halkın yaşadığı acıyı, mutluluğu, üzüntüyü anlatıyordu.
Birçok kez, yalnızca çocukken annemin ya da babamın anlatışını dinlerdim ama işte o anda anladım: Bu oyunlar, aşkı, yolculuğu, biriyle paylaşmayı, kazanmayı, kaybetmeyi simgeliyordu. Bir zamanlar, bir köyde doğan bir çocuğun hayatında ilk oyun, ilk halk oyununa katılım, belki de birinin elini tutması, belki de ilk ritmi yapması, yaşamının dönüm noktalarından biriydi. Bu yüzden belki de insanlar birbirlerine “oyuna katıl” derken, sadece bir oyun değil, bir kültür, bir gelenek, bir tarih sunuyorlardı.
Hayal Kırıklığı
O gece halayda kendimi kaybederken, başım dönmeye başlamıştı. Her adım, kalbimi biraz daha hızlandırıyordu. Ama bir noktada, dans bittiğinde herkesin birbirine gülümseyerek bakmaya başlamasıyla, içimde bir hayal kırıklığı belirdi. Neden bu kadar farklıydık? Ben o insanların oyununa dahil oldum, ama başka bir dünyaya aitmişim gibi hissettim. Sanki her şeyin dışında kalmıştım. Onlar neşeliydi, şarkılarını söylediler, ama ben bir yabancıydım. Hani bazen, bir şeyin içinde olup da ona hiç ait olamayacakmış gibi hissedersiniz ya, işte o an öyle hissettim.
Ama, belki de bununla barışmak gerekiyordu. Herkesin o halk oyunlarına olan tutkusu, bir nevi onların geçmişlerini yeniden yaşamak, anımsamak için bir araçtı. Belki de ben o gecede, sadece bir dışarıdan gözlemciydim. Ama bir bakıma, o oyunun içinde kaybolan insanlardan biriydim. Çünkü, Doğu Anadolu’nun halk oyunları, sadece dans ve ritm değil, aynı zamanda kültürün kalbi, hafızasıydı.
Sonraki Adımlar
O geceyi ve o halayı unutmuyorum. Ertesi gün, yağmur durdu, güneş tekrar doğdu ve ben o köyden ayrıldım. Ama o halk oyunları, o neşeli kalabalık, bir şekilde hayatımda bir yer edindi. Erzurum’un halayı ya da Van’ın çeyrek oynaması ne kadar uzakta olursa olsun, içimde hala ritmin yankıları var. Belki de bir gün, ben de o oyunları daha derinden yaşayacağım. O gece, o kültür beni biraz daha büyüttü. Hem de sadece bedenimi değil, ruhumu da…
Doğu Anadolu’nun halk oyunları, sadece adımlar değil, her bir dans, her bir adım geçmişin izlerini taşıyan bir zaman yolculuğudur. Bu oyunlar, halkı birbirine bağlarken, ruhlarımızı da bir araya getirir. Kimi zaman eğlenceli, kimi zaman hüzünlü, ama her zaman güçlüdürler.
Şimdi Kayseri’de, yağmur yağarken, bu yazı yazarken, içimde o oyunların melodisi çalıyor ve bir gün o halk oyunlarının bir parçası olmak için tekrar bir fırsat bulacağım diye umut ediyorum.